ΠΛΑΓΙΟΣ:
Ένας άλλος "Χεμινγουέι" γράφει για
την Ελλάδα του 1935-36. - Ιστορική μαρτυρία του
Μεσοπολέμου το βιβλίο του Αυστραλού Μπερτ
Μπερτλς, που παρουσιάζεται σήμερα από τις
εκδόσεις "Φιλίστωρ" στη Λέρο, στο
πλαίσιο του τριήμερου "Δημοκρατίας και
μνήμης"
Της Αθηνάς ΚΑΚΟΛΥΡΗ
Η φωτογραφία από το βιβλίο "The Sosial Organisation
of Exile (Greek Political Detainees in the 1930s)" της \Margaret E.
Kenna\, που σύντομα θα κυκλοφορήσει στην
Ελλάδα από τις εκδόσεις \"Αλεξάνδρεια"\.
Δόθηκε στον \Μπερτλς\ από έναν εξόριστο της
Ανάφης, τον Φεβρουάριο του 1935. Είναι
στιγμιότυπο από την \πολυήμερη απεργία
πείνας\ των εξορίστων, η οποία συγκλόνισε
στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, και
πρωτοδημοσιεύτηκε το 1938 στο βιβλίο του
Μπερτλς "Εξόριστοι στο Αιγαίο", που
κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Victor Gollanz Ltd.
Είναι αυτοί που μίλησαν με τον Αυστραλό
δημοσιογράφο εκείνον το μακρινό χειμώνα
στο Αιγαίο του Μεσοπολέμου. Ανάμεσά τους
και η \Αναστασία Νικολαϊδου\, η ψυχή της
ομάδας, στην οποία ο συγγραφέας αφιερώνει
(205-207) λόγια βαθιάς εκτίμησης και τρυφερού
θαυμασμού.
Στρατηγοί, αγωνιστές, αντιστασιακοί από
όλο το φάσμα των δημοκρατικών δυνάμεων
κάθε περιόδου, παλιοί και νέοι δημοκράτες
συναντήθηκαν από την Παρασκευή στο νησί
της Λέρου, για να \θυμηθούν\, να \τιμήσουν\,
να \ορκιστούν\ και να \ευχηθούν\ ότι θα
περιφρουρηθούν για τις γενιές που θα 'ρθουν
των παιδιών μας ό,τι με αιμάτινες θυσίες
κατακτήθηκαν, σ' αυτή τη φλούδα γης που
ζούμε \και\ στους καιρούς τής... sic
παγκοσμιοποίησης και παραχάραξης κάθε
ιερού και οσίου της ανθρωπότητας.
Παρόν το υπουργείο Αιγαίου και η
περιφερειακή αυτοδιοίκηση. Πλούσιο
πρόγραμμα τιμητικών εκδηλώσεων - σε ιδέες
και διαθέσεις!
|"Έλληνας εκείνος που έγραψε την πρώτη
ουτοπία, Έλληνας και ο εμπνευστής της
πολιτικής επιστήμης..."| Μ. Μπερτλς
Εξόριστοι στο Αιγαίο...
Ανάμεσα σ' όλα αυτά η αποκλειστική πρώτη
παρουσίαση στα Βαλκάνια της έκδοσης \"Εξόριστοι
στο Αιγαίο"\, ενός συγκλονιστικού
αφηγήματος του Αυστραλού δημοσιογράφου
και ποιητή \Μπερτ Μπερτλς\ από τις εκδόσεις
Φιλίστωρ. Αφήγημα \πολιτικού\ και \ταξιδιωτικού\
ενδιαφέροντος για την Ελλάδα του
Μεσοπολέμου σε μια μοναδική μετάφραση του
\Γιάννη Καστανάρα\, πρόλογο και εισαγωγή
των πανεπιστημιακών \David H. Close\ και \Άλκη
Ρήγου\.
Δημοσιογράφος, ποιητής και λάτρης του
αρχαιοελληνικού πολιτισμού, ο Μπερτ
Μπερτλς επισκέφθηκε την Ελλάδα το
Σεπτέμβρη του 1935. Για διακοπές! Σκοπός του
το \ξανασμίξιμο\ με την παιδαγωγό,
ερευνήτρια και ποιήτρια γυναίκα του \Ντόρα
Τολλ\, "στο κλασικό ραντεβού κάθε
ελληνοκεντρικού Ρομαντικού των
τελευταίων τριών αιώνων, που σέβεται τον
εαυτό του: \στο λιόγερμα πάνω από την
Ακρόπολη\".
Το σχέδιο της επανασύνδεσής τους -μετά
τριών χρόνων ερευνητικά ταξίδια εκείνης
στα πιο παράξενα μέρη, από την Αυστραλία
στη Σιγκαπούρη- περιλαμβάνει τρεις μήνες
διακοπές "δύο νέων και ερωτευμένων
ανθρώπων στο \κατάλληλο περιβάλλον\"!...
Εκείνος, τριάντα πέντε κοντά χρονώ που από
τα είκοσι έξι του δεν είχε... βγει από την
εφημερίδα του "παρά για αποστολές
σύντομες, όπως, π.χ., στην Παλαιστίνη και το
Ισραήλ, λίγο πριν φθάσει στην Αθήνα -τέλη
Αυγούστου, αρχές Σεπτεμβρίου- από τη Χάιφα,
στο ραντεβού με τη σύζυγό του, στην
Ακρόπολη.
Μα, |"ένας δημοσιογράφος, ακόμα κι αν
βρισκόταν σε διακοπές, όφειλε να γνωρίζει
περισσότερα. Η ένταση που επικρατούσε στην
κοινή γνώμη ήταν έκδηλη. Σαν τηλεγραφικό
σύρμα που βούιζε διαρκώς και που κάποιος
έπρεπε να λασκάρει ή να κόψει"|, ομολογεί
ξετυλίγοντας το νήμα της αφήγησής του. |"Καθένας
που έφτανε στην Αθήνα σε μια τόσο
συνταρακτική περίοδο, θα ήταν αδύνατο να
παραβλέψει το θέμα. Εντούτοις, προσπάθησα
να μετριάσω το ενδιαφέρον μου... Αγνοούσα
τη γλώσσα και δεν είχα δει τη χώρα. Πρώτ' απ'
όλα ήθελα ν' αποκτήσω μιαν αντίληψη γύρω
από την ελληνική πολιτική κατάσταση, του
κλίματος που επικρατούσε, ώστε να μπορέσω
να συγκρίνω τη σημασία των γεγονότων.
Εξάλλου, μόλις είχα επιστρέψει από την
Παλαιστίνη και ήθελα να γράψω γι' αυτήν την
παράξενη χώρα, προτού καταπιαστώ με την
Ελλάδα".|
Πυροβολισμοί στο Κοινοβούλιο...
Όμως, δεν συμβαίνει συχνά σ' ένα ερωτευμένο
ζευγάρι να ξυπνά ή τουλάχιστον \ν'
αποσπάται\ από κάποιους πυροβολισμούς και
μάλιστα από το δεσπόζον -στην πλατεία όπου
κατέλυσαν- \Κοινοβούλιο\.
Το περιστατικό, που συνέβη τη νύχτα της \9ης
Σεπτεμβρίου 1935\, μερικές ημέρες μετά την
άφιξή τους, με τραυματίες δύο άνδρες της
φρουράς και πρωταγωνιστές πρωτοκλασάτους
υπουργούς, μηδέ της παρουσίας του
πρωθυπουργού της χώρας Τσαλδάρη
εξαιρουμένης, τα \μοναδικά 8στηλα\ στις
ελληνικές εφημερίδες |"υπογραμμισμένα
μάλιστα με κόκκινο σαν τα κείμενα της
Βίβλου"| που "μοιράστηκαν μάνι μάνι
από τους εφημεριδοπώλες", όπως γράφει,
τα |θωρακισμένα| οχήματα και οι
στρατιωτικές δυνάμεις που αλώνιζαν στους
δρόμους "\προϊδέαζαν\ να ξεσπάσει
επανάσταση", αλλά "την επομένη μέρα η
πόλη ήταν ήσυχη"... Αθήνα, αιώνια Ελλάδα!
Στην πραγματικότητα, ήταν τα προεόρτια του
πραξικοπήματος, μέσω του οποίου
καταργήθηκε το δημοκρατικό πολίτευμα και
αποκαταστάθηκε η μοναρχία!
Ο στρατηγός \Γεώργιος Κονδύλης\ (1879-1936),
αγωνιστής στον ελληνοτουρκικό πόλεμο και
τον Μακεδονικό αγώνα, στην \κυβέρνηση
Τσαλδάρη\ το 1935 -υπουργός Στρατιωτικών-
μετουσιώνεται σε βασιλικότερο του
βασιλέως, δίνει αιτία του επεισοδίου στο
Κοινοβούλιο με τους δύο βαριά τραυματίες (αδελφούς
\Παναγιωτάκου\ - της φρουράς) και γίνεται
αφορμή και προπομπός \και\ για την τελική
πτώση της κυβέρνησης Τσαλδάρη!... Ποιος
είπε πως η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται!...
|"Ο Κονδύλης"| -γράφει ο Μπερτλς- |"είχε
μια τραχιά λαρυγγική φωνή που μεταδιδόταν
με μεγαλοπρέπεια (χάρη στους ενισχυτές).
Μιλούσε αργά, όπως μιλάει κάποιος που έχει
καταπιεί μπαστούνι. Εμφανιζόταν στο
σημαιοστολισμένο μπαλκόνι του υπουργείου
Εξωτερικών... Φορούσε πάντα στολή και
περιστοιχιζόταν μονίμως από μιαν ομάδα
αξιωματικών και αστυνομικών... Σε καμία από
τις ομιλίες του δεν προσπάθησε να εξηγήσει
το παράδοξο της διοργάνωσης ενός
δημοψηφίσματος για ένα ζήτημα που ο ίδιος
είχε αποφασίσει προκαταβολικά..."| κ.λπ.,
κ.λπ.
Όλη η επικαιρότητα του Μεσοπολέμου
Στις, μοναδικής ευαισθησίας και
δημοσιογραφικής καθαρότητας, σελίδες του
Αυστραλού \Μπερτ Μπερτλς\ παρελαύνουν
συναρπαστικές καταθέσεις της ιστορικής
επικαιρότητας για την Ελλάδα του
Μεσοπολέμου. Καταθέσεις νου και ψυχής,
ανθρωποκεντρικές. Ζωντανές οι περιγραφές
για τις χάρες και τα ελαττώματα αστών,
δημοκρατικών ή κομμουνιστών της εποχής.
Ολοζώντανες οι λαϊκές κινητοποιήσεις για
τ' αδιέξοδα, τα νόθα δημοψηφίσματα, τα
πραξικοπήματα και τις καθημερινές
διαμάχες. Πληροφορίες, περιγραφές,
εμπειρίες και κρίσεις μεστό:
* Οι \πολιτικοί\ που ανεβοκατεβαίνουν,
μεταπλάθονται, πολιτικίζουν και
πελαγοδρομούν στα αδιέξοδα αυτόν τον τόπο
-από τον Γεώργιο Β', τον Τσαλδάρη, τον
Κονδύλη, τον Μεταξά και τον Βενιζέλο, τον
Παπαναστασίου και τον Παπανδρέου ώς τους
εκπροσώπους μιας Αριστεράς αιμασσόμενης
και διχασμένης μα οδυνηρά καθοριστικής
στα τεκταινόμενα (βλ. συνεντεύξεις \Σκλάβαινα\
και \Πορφυρογένη\).
* Οι \διανοούμενοι\ της εποχής που δεν έχουν
άλλον δρόμο παρά να αγρυπνούν για τις
τύχες τούτου του λαού (συχνές οι αναφορές
του στον πατριδολάτρη \Παλαμά\, δύσκολες οι
συνεντεύξεις του στους πνευματικούς
εκπροσώπους της \"γενιάς του '30" και
τους \Δημ. Γληνό\, \Κώστα Βάρναλη\, Γιώργο
Σεφέρη\. Όλα επί τάπητος. Η ημιμάθεια και ο
πολιτικαντισμός. Κινητοποιήσεις λαϊκές,
πιστές καταγραφές και εξάρσεις σε κηδείες,
\πρωτομαγιάτικες θυσίες\ όπως τα γεγονότα
του Μάη του '36 στη \Θεσσαλονίκη\. Οι χωρίς
ψήφο γυναίκες της Ελλάδας και η παράλληλη
με τα γεγονότα βασανιστική πορεία τους. Το
δάκρυ και το χωρατό, ο στοχασμός και η
αυθάδεια, η ραθυμία και η μεγαλοσύνη αυτού
του λαού που \κέρδισαν\ -τελικά- αυτόν τον
αρχαιολάτρη \Αυστραλό\ και τον κράτησαν
δίπλα μας ταξιδευτή, για έναν ολόκληρο
χρόνο, \στον πόνο των πιο πονεμένων\, των
βασανισμένων καταδικασμένων -χωρίς δίκες
με το \ιδιώνυμο του Βενιζέλου\-, να
τρέφονται με την αρμύρα του αρχιπελάγους
μας, \"εξόριστων στο Αιγαίο"\...
Ιστορική μαρτυρία του Μεσοπολέμου μας...
Εξήντα πέντε σχεδόν χρόνια -και τι χρόνια!-
παρέμεινε αγνοημένο από τη βιβλιογραφία
μας αυτό το "διεισδυτικό οδοιπορικό
στην Ελλάδα και τους ανθρώπους της του
Μεσοπολέμου", που βλέπει για πρώτη φορά
το φως της δημοσιότητας στη γλώσσα μας και
τα Βαλκάνια, σήμερα στη Λέρο, με εκδοτική
πρωτοβουλία της αξιόλογης ιστορικής
σειράς των Εκδόσεων \"Φιλίστωρ"\.
Προλογίζει σχετικά ο πανεπιστημιακός \Άλκης
Ρήγος\: |"Η ευρύτερη ανθρωποκεντρική
παιδεία και καλλιέργεια του συγγραφέα, η
οποία αναδεικνύεται συνεχώς μέσα από τις
γραμμές της γραφής του, η επαγγελματική
του δημοσιογραφική ιδιότητα και εμπειρία,
η σαφέστατη αριστερή-κομμουνιστική
τοποθέτηση τόσο του ίδιου όσο και της
γυναίκας του, δεν ήταν δυνατό να τους
αφήσει ανεπηρέαστους απ' όσα συνέβαιναν
γύρω τους σ' εκείνο το πολυτάραχο διάστημα
(Αύγουστος '35-Αύγουστος '36)... Πολύ γρήγορα
οι περιηγητές \εμπλέκονται\ στις ανώμαλες
πολιτικές εξελίξεις της περιόδου, τις
έντονες κοινωνικές αντιφάσεις και τις
συνέπειές τους στην καθημερινή ζωή, που
δεν τους επιτρέπουν \να ξεφύγουν από την
πολιτική ούτε στο πιο απομακρυσμένο χωριό\"|.
Έτσι, |"οι απολαυστικές διακοπές
εξελίσσονται σε μια πνευματική περιπέτεια"|,
την οποία μας προκαλούν να βιώσουμε μαζί
τους.
"Με μοναδικό βοήθημα, απ' ό,τι φαίνεται,
το βιβλίο του \William Miller\ για την Ελλάδα, ο \Μπερτλς\
πλησιάζει τους ανθρώπους, ακούει και ρωτά,
μαθαίνει και, το κυριότερο, \κατανοεί\"...
Μόνο ο Ιωάννης Μεταξάς αποφεύγει επιμελώς
τη συνέντευξη μαζί του. Έτσι οι αναλυτικές
ερευνητικές συζητήσεις επιτρέπουν στον
συγγραφέα |"μια διεισδυτική πολιτική
και κοινωνική ανάλυση της παραπαίουσας
και πολιτικά διχασμένης αστικής
δημοκρατικής διαχείρισης, αλλά και
ψυχολογίας που διακατέχει τόσο τους
οπαδούς και εκφραστές της, όσο και τους
ταξικούς αντιπάλους τους σε μια καίρια ώρα
για τη δημοκρατική ή δικτατορική πορεία
της χώρας"|, επισημαίνει ο \Άλκης Ρήγος\.
"... Ένα \συναρπαστικό και χρήσιμο
εργαλείο\ κατανόησης της ελληνικής
μεσοπολεμικής πραγματικότητας",
καταλήγει, "που το \κέντρο βάρους\ του
και η σημαντική του \ιδιαιτερότητα\
συνίσταται στην προσωπικά βιωμένη
εμπειρία της ζωής των πολιτικών εξορίστων..."
Κι ο καθηγητής στο πανεπιστήμιο Flinders \Ντέιβιντ
Κλόουζ\ θα επιμείνει στον πρόλογό του: |"Δεν
γνωρίζω αν ο Μπερτλς υπήρξε μέλος του
Κομμουνιστικού Κόμματος, σίγουρα πάντως
οι απόψεις που εξέφρασε στο παρόν βιβλίο
ήταν σοσιαλιστικές..."|.
"\Για την Ντόρα\ που ταξίδεψε μαζί μου
και \για τους γενναίους Έλληνες - θύματα
της φασιστικής τρομοκρατίας\ στη φυλακή
και την \εξορία\... Σ' αυτούς και στη χώρα
τους αφιερώνεται αυτό το βιβλίο", έγραφε
ο Αυστραλός δημοσιογράφος στο τελευταίο
μισό της δεκαετίας του Μεσοπολέμου
εκδίδοντας το "πολιτικού και
ταξιδιωτικού ενδιαφέροντος" \αφήγημά\
του! Λίγο πριν τη λαίλαπα του φασισμού στην
Ευρώπη... Λες και χρειαζόταν εργαλείο "ιδεολογίας"
να προαισθανθείς, αν είσαι \Άνθρωπος\, πότε
η ανθρωπότης πιάνει πάτο στου κακού το
πηγάδι.
\Χωρίς δίκη\ εξόριστοι στα ξερονήσια του
Αιγαίου! Στην \Ανάφη\ και στην ξεχασμένη
από θεούς κι ανθρώπους \Γαύδο\, όπου θα \φθάσουν\
μες στο καταχείμωνο (Δεκ. '35) του Λιβυκού
Πελάγους ο \Μπερτλ\ και η \Ντόρα\ (Toll, 1903-1994,
ποιήτρια, μυθιστοριογράφος, συγγραφέας
ταξιδιωτικών και παιδικών βιβλίων, που
γεννήθηκε στο \Ουίκχαμ\ της Νέας Νότιας
Ουαλίας και σπούδασε στο Πανεπιστήμιο του
Σίδνεϊ, όπου αγάπησε τον \Μπερτ Μπερτλς\)
δεν \υποχωρούν\ σαν καρυδότσουφλα στα
κύματα και τους \ανέμους της Ανάφης\ (|"ό,τι
κι αν συμβεί, εμείς θα φτάσουμε εκεί.
Πρέπει να φτάσουμε!"|) και θα συναντήσουν
τους μάρτυρες της \"ομαδικής συμβίωσης"\,
γραπωμένους το ίδιο |"σ' αυτό το ξερό
κάκαδο πάνω στο κηλιδωμένο πρόσωπο της
Μεσογείου"|, σ' αυτά τα "νησιά \του
θανάτου\" στο \σταυροδρόμι των λαών\
καταμεσής στο γαλάζιο του ουρανού και το
βαθύ μπλε του πελάου, όπου το \μοναδικό\
σπίτι που τους \φιλοξένησε\ ο Αίολος |"το
είχαν χτίσει οι ίδιοι οι πολιτικοί
εξόριστοι με τα ίδια τους τα χέρια"!|
ΛΕΖΑΝΤΑ
Η φωτογραφία από το βιβλίο "THE SOCIAL ORGANISATION
OF EXILE (Greek Political Detainees in the 19305) της Margaret E. Kenna,
που σύντομα θα κυκλοφορήσει στην Ελλάδα
από τις εκδόσεις "Αλεξάνδρεια".
Δόθηκε στον Μπερτλς από έναν εξόριστο της
Ανάφης, τον Φεβρουάριο του 1935. Είναι
στιγμιότυπο από την πολυήμερη απεργία
πείνας των εξορίστων, η οποία συγκλόνησε,
στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, και
πρωτοδημοσιεύτηκε το 1938 στο βιβλίο του
Μπερτλς "Εξόριστοι στο Αιγαίο", που
κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Victor Gollanz Ltd.
Είναι αυτοί που μίλησαν με τον Αυστραλό
δημοσιογράφο εκείνον τον μακρινό χειμώνα
στο Αιγαίο του Μεσοπολέμου. Αναμέσά τους
και η Αναστασία Νικολαϊδου, ψυχή της
ομάδας, στην οποία ο συγγραφέας αφιερώνει
(205-207) λόγια βαθιάς εκτίμησης και τρυφερού
θαυμασμού
